الاستوگرافی: انواع، کاربرد، آمادگی و نحوه انجام
الاستوگرافی، یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی است که با اندازه گیری سفتی بافت های بدن به ویژه کبد، به پزشکان و متخصصان سلامت کمک می کند تا برخی از بیماری ها، مانند فیبروز، سیروز و کبد چرب را بدون نیاز به نمونه برداری تشخیص دهند.
اگر پزشک برای شما الاستوگرافی کبد یا فیبرو اسکن تجویز کرده است، احتمالاً می خواهید بدانید که این آزمایش چیست، چه بیماری هایی را تشخیص می دهد، آیا درد دارد و نتایج آن چه معنایی خواهند داشت.
در این مقاله با انواع آزمایش الاستوگرافی، نحوه انجام، مزایا، خطرات و تفسیر نتایج آن آشنا می شوید.
الاستوگرافی چیست؟
الاستوگرافی، یک نوع آزمایش تصویربرداری است که از ارتعاشات بدون درد و با فرکانس پایین برای بررسی خاصیت ارتجاعی (کشسانی) اندام های بدن استفاده می کند تا مشخص شود آیا از حالت طبیعی سفت تر هستند یا خیر.
هنگامی که بافت ها خاصیت ارتجاعی خود را از دست می دهند و سفت می شوند، این وضعیت ممکن است نشان دهنده وجود بیماری باشد، به ویژه در کبد. نواحی سفت در کبد نشانه وجود بافت اسکار (فیبروز) ناشی از بیماری کبدی هستند.
فیبروز کبدی زمانی رخ می دهد که برخی بیماری ها به مرور زمان به کبد آسیب می زنند. وقتی کبد تلاش می کند خود را ترمیم کند، مقدار بیشتری بافت اسکار تشکیل می دهد. با پیشرفت فیبروز کبدی، بافت اسکار جایگزین سلول های سالم کبد می شود و از عملکرد طبیعی کبد جلوگیری می کند.
در صورت عدم درمان، فیبروز می تواند شدید شود. فیبروز شدید سیروز کبدی نامیده می شود.
در سیروز کبدی، اسکار کبدی دائمی است و می تواند باعث مشکلات جدی سلامتی از جمله نارسایی کبد و همچنین افزایش خطر ابتلا به سرطان کبد شود.
الاستوگرافی کبد می تواند به شناسایی زودهنگام اسکار کبد کمک کند تا قبل از شدید شدن آسیب، درمان آغاز شود.
مطلب پیشنهادی: سونوگرافی کبد: آمادگی، کاربرد، نحوه انجام و تفسیر نتایج
کاربردها و موارد استفاده از الاستوگرافی
الاستوگرافی یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی برای ارزیابی سفتی بافت ها است و بیشترین کاربرد آن در بررسی بیماری های کبدی، به ویژه فیبروز و سیروز کبدی است. همچنین از این روش در ارزیابی برخی بیماری های پستان، تیروئید، پروستات و عضلات نیز استفاده می شود.
هدف از انجام الاستوگرافی کبد چیست؟
شایع ترین دلیل انجام آزمایش الاستوگرافی، بررسی فیبروز کبدی و ارائه ی مناسب ترین توصیه های درمانی برای درمان آن است.
فیبروز کبدی در مراحل اولیه بیماری ایجاد می شود و ممکن است با پیشرفت بیماری به سیروز کبدی منجر شود.
فیبروز کبدی می تواند میزان جریان خون عبوری از کبد را کاهش دهد و در نتیجه باعث شود خون به مرور زمان در پشت کبد تجمع پیدا کند. در صورت عدم درمان، فیبروز کبد ممکن است به مشکلات جدی، از جمله موارد ذیل، منجر شود:
- سیروز کبدی
- سرطان کبد
- نارسایی کبد
- خونریزی دستگاه گوارش
چه افرادی به الاستوگرافی کبد نیاز دارند؟
- افراد مبتلا به هپاتیت C و هپاتیتB : این بیماری ها توسط ویروس ها ایجاد می شوند.
- افرادی که بیماری کبد چرب الکلی (اختلال مصرف الکل (AUD)) دارند: این اختلال می تواند باعث بیماری کبدی مرتبط با الکل شود که شامل تجمع بیش از حد چربی در کبد است.
- افرادی که بیماری کبد چرب غیرالکلی (NAFLD) دارند: این نوع تجمع چربی اغلب در افرادی رخ می دهد که به دیابت، چاقی یا سطح بالای کلسترول در خون مبتلا هستند.
- افرادی که به برخی از بیماری های خود ایمنی یا اختلالات ژنتیکی مبتلا هستند.
- افرادی که به صورت طولانی مدت از برخی داروها استفاده می کنند.
مطلب پیشنهادی: سونوگرافی داپلر
الاستوگرافی کبد چه اطلاعاتی در اختیار پزشک قرار می دهد؟
اطلاعات به دست آمده از آزمایش الاستوگرافی کبد می تواند به پزشک در موارد زیر کمک کند:
- تشخیص بیماری های کبدی در افرادی که در معرض خطر بالای ابتلا به بیماری های کبدی هستند.
- نشان دادن میزان شدت بیماری کبدی
- کمک به انتخاب روش های درمانی برای بیماری کبدی
- پایش میزان اثربخشی درمان بیماری کبدی
- کمک به پیش بینی احتمال بروز مشکلات جدی ناشی از بیماری کبدی
- بررسی میزان چربی موجود در کبد
مطلب پیشنهادی: تاریخچه کامل رادیولوژی
انواع الاستوگرافی
دو نوع اصلی آزمایش الاستوگرافی وجود دارد که برای ارزیابی سفتی و خاصیت ارتجاعی بافت ها، به ویژه کبد، مورد استفاده قرار می گیرند:
- الاستوگرافی گذرا: این روش که با نام الاستوگرافی با سونوگرافی یا فیبرو اسکن نیز شناخته می شود، یک آزمایش غیرتهاجمی است که از یک دستگاه دستی به نام ترانسدیوسر (مبدل) و امواج صوتی برای اندازه گیری سرعت حرکت ارتعاشات در اندام های داخلی بدن و تهیه تصاویر از آن ها استفاده می کند.
فیبرو اسکن، روشی سریع، بدون درد و پرکاربرد برای ارزیابی فیبروز کبدی و سایر بیماری های کبدی است.
- الاستوگرافی تشدید مغناطیسی: این روش که با نام MRE نیز شناخته می شود، امواج صوتی مورد استفاده در سونوگرافی را با میدان مغناطیسی و امواج رادیویی MRI ترکیب می کند تا تصاویر دقیقی از اندام های بدن ایجاد شود. MRE از هیچ نوع پرتو یونیزان یا اشعه استفاده نمی کند.
اگرچه الاستوگرافی تشدید مغناطیسی یک آزمایش مستقل محسوب می شود، پزشک ممکن است آن را همراه با یک اسکن کامل MRI برای بررسی دقیق تر وضعیت اندام ها انجام دهد.
- الاستوگرافی موج برشی: الاستوگرافی موج برشی (SWE) یک فناوری جدیدتر در الاستوگرافی با سونوگرافی است که برای بررسی سفتی بافت ها مورد استفاده قرار می گیرد.
در این روش، ترانسدیوسر (مبدل) پالس های با شدت بالا را ارسال می کند که باعث ایجاد امواج برشی می شوند. این امواج به تولید تصاویر با کیفیت بالاتر و دقت بیشتر از بافت های بدن کمک می کنند.
مطلب پیشنهادی: رادیولوژی چیست؟ اهمیت، انواع و کاربردها
اگرچه روش SWE همچنان در حال توسعه و پیشرفت است، اما در حال حاضر برای سونوگرافی و ارزیابی بخش های مختلف بدن از جمله موارد زیر استفاده می شود:
- پستان
- کبد
- سیستم اسکلتی عضلانی
- پروستات
- ندول تیروئید (توده تیروئیدی)
| نوع الاستوگرافی | روش انجام | مدت زمان | کاربرد |
| فیبرو اسکن | سونوگرافی | ۵ دقیقه | بررسی فیبروز |
| MRE | MRI | ۵ تا ۴۵ دقیقه | دقت بیشتر |
| SWE | سونوگرافی | ۱۰ دقیقه | بررسی کبد، تیروئید، پستان |
مطلب پیشنهادی: رادیولوژی تشخیصی، مداخله ای و درمانی
نحوه آمادگی و انجام الاستوگرافی
چگونه برای الاستوگرافی آماده شوم؟
آماده سازی برای الاستوگرافی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
غذا: قبل از انجام آزمایش، از خوردن یا نوشیدن هر چیزی که دارای قند بالا است خودداری کنید زیرا محصولات قندی می توانند بر سفتی کبد تاثیر بگذارند. دستورالعمل های مربوط به ناشتا بودن ممکن است متفاوت باشد، بنابراین از ارائه دهنده خدمات سلامت خود بپرسید که آیا باید قبل از آزمایش خوردن و آشامیدن را متوقف کنید (و برای چه مدت).
لباس: در روز انجام آزمایش، جواهرات و وسایل جانبی خود را در خانه بگذارید. این شامل حلقه ازدواج، ساعت، سنجاق سر، سمعک و دندان مصنوعی قابل جدا شدن می شود. لباس های گشاد بپوشید. ممکن است لازم باشد برای انجام این روش لباس بیمارستانی بپوشید.
فلز: اگر هر نوع فلز در بدن خود دارید، از جمله ترکش، گلوله، دفیبریلاتورهای قلبی قدیمی یا پیس میکر، به رادیولوژیست اطلاع دهید. فلز می تواند با میدان مغناطیسی دستگاه MRI تداخل ایجاد کند.
بارداری: در صورت بارداری حتما به رادیولوژیست اطلاع دهید. الاستوگرافی به طور کلی در دوران بارداری ایمن می باشد، اما زنان باردار باید در سه ماهه اول از انجام MRI خودداری کنند، مگر این که مزایای آن بیشتر از خطرات باشد.
مطلب پیشنهادی: پرتو درمانی چیست؟
الاستوگرافی چگونه انجام می شود؟
روش انجام الاستوگرافی به نوع آن بستگی دارد:
مراحل انجام الاستوگرافی گذرا که فقط چند دقیقه طول می کشد، شامل موارد زیر می باشد:
- رادیولوژیست یک ژل شفاف و پایه آب را روی پوست شما اعمال می کند تا اصطکاک کاهش یابد.
- رادیولوژیست یک دستگاه دستی (ترانسدیوسر) را روی پوست شما حرکت می دهد تا اندام مورد نظر را پیدا کند.
- این دستگاه ارتعاشات بدون درد و با فرکانس پایین را به داخل بدن ارسال می کند.
- این ارتعاشات به اندام برخورد کرده و بازتاب می شوند و اطلاعات را به یک کامپیوتر ارسال می کنند.
- کامپیوتر این اطلاعات را به تصویر از اندام تبدیل می کند.
- رادیولوژیست می تواند اندازه، شکل و قوام اندام را ببیند، از جمله سفتی آن یا این که آیا با مایع پر شده است.
مطلب پیشنهادی: انواع تصویربرداری پزشکی زنان
روشMRE معمولاً پنج دقیقه طول می کشد، اما اگر در حال انجام یک MRI کامل باشید، زمان آن بیشتر خواهد بود — حدود ۴۵ دقیقه.
در طول انجام MRE :
- شما روی یک تخت باریک معاینه دراز می کشید.
- تکنسین چند دستگاه کوچک را روی سمت راست پایین شکم شما قرار می دهد. یکی از این دستگاه ها که درایور (Driver) نام دارد، ارتعاشات بدون درد را به سمت کبد ارسال می کند. دستگاه های دیگر امواج رادیویی را ارسال و دریافت کرده و اطلاعات را به کامپیوتر منتقل می کنند.
- تخت به داخل یک دستگاه بزرگ MRI وارد می شود. هنگام تصویربرداری صدای بلند دستگاه را خواهید شنید. ممکن است برای کاهش صدا به شما گوش گیر یا هدفون داده شود.
- داخل MRI از شما خواسته می شود زمانی که ارتعاشات از کبد عبور می کنند، به مدت ۱۰ تا ۱۵ ثانیه نفس خود را حبس کنید.
- کامپیوتر تصاویری از کبد شما ایجاد می کند که نشان دهنده وجود هرگونه اسکار و/یا سایر علائم بیماری کبدی است.
مطلب پیشنهادی: میزان اشعه دریافتی از آزمایش های تصویربرداری پزشکی
مزایای الاستوگرافی
- بدون درد است
- غیرتهاجمی است
- نیاز به بستری ندارد
- سریع است
- بدون اشعه است
- نیاز به بیوپسی را کاهش می دهد
- امکان پیگیری روند درمان را تسهیل می کند.
مطلب پیشنهادی: اهمیت رادیولوژی در پزشکی و سلامت چیست؟
خطرات الاستوگرافی
هر دو روش الاستوگرافی گذرا و MRE روش هایی بدون درد و غیر تهاجمی هستند، بنابراین صورت رعایت کامل دستورالعمل های ایمنی، شما هیچ درد یا ناراحتی احساس نخواهید کرد.
میدان مغناطیسی مورد استفاده در MRE برای بدن مضر نیست؛ با این حال، در برخی شرایط باید ملاحظات خاصی در نظر گرفته شود. برای مثال، افرادی که از قرار گرفتن در فضاهای بسته دچار اضطراب یا ترس (کلاستروفوبیا) می شوند، باید پیش از انجام آزمایش این موضوع را به پزشک یا تیم درمانی اطلاع دهند، زیرا در صورت نیاز ممکن است داروی آرام بخش برای آن ها تجویز شود.
همچنین، در برخی از روش های MRE که نیاز به تزریق ماده حاجب (گادولینیوم) دارند، احتمال اندکی برای بروز واکنش آلرژیک به این ماده وجود دارد. علاوه بر این، زنان باردار یا افرادی که احتمال بارداری می دهند، باید پیش از انجام MRE حتماً پزشک خود را مطلع سازند تا در مورد مناسب بودن انجام این روش تصمیم گیری شود.
مطلب پیشنهادی: انواع تصویربرداری پزشکی
تفسیر نتایج الاستوگرافی
تصاویر الاستوگرافی توسط یک رادیولوژیست بررسی شده و نتایج به پزشک شما ارسال می شود. الاستوگرافی کبد، تصویری از کبد شما تولید می کند. این تصویر به رادیولوژیست میزان سفتی را نشان می دهد که بیانگر اسکار (جای زخم) می باشد. سطح اسکار کبد از خفیف تا پیشرفته متغیر است:
| نتیجه | وضعیت کبد |
| F0 تا F1 | طبیعی، بدون اسکار یا اسکار خفیف |
| F2 | اسکار متوسط |
| F3 | اسکار شدید |
| F4 | اسکار پیشرفته (سیروز کبدی). |
نتایج همچنین میزان تجمع چربی در کبد شما را نشان می دهد. اندازه گیری چربی در کبد شما امتیاز (CAP score) CAPنامیده می شود.
این عدد به شما می گوید چه درصدی از کبد شما چربی دارد. مقدار چربی در یک کبد طبیعی ۵ درصد یا کمتر است. مقادیر بالاتر نشان می دهد که شما به بیماری کبد چرب مبتلا هستید که ممکن است باعث فیبروز کبدی شود.
اگر دچار فیبروز خفیف تا شدید و یا بیماری کبد چرب باشید، وضعیت شما می تواند با درمان علت اصلی و ایجاد تغییرات در سبک زندگی، از جمله رژیم غذایی و ورزش، بهبود یابد.
اگر دچار سیروز کبدی باشید، درمان علت بیماری می تواند از بدتر شدن اسکار کبد جلوگیری کند. درمان موفق ممکن است به تدریج باعث بهبود بخشی از اسکار شود.
مطلب پیشنهادی: رادیوگرافی پانورکس
سوالات متداول
-
آیا الاستوگرافی درد دارد؟
خیر. الاستوگرافی یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی و بدون درد است. در هر دو روش الاستوگرافی گذرا (فیبرو اسکن) و الاستوگرافی تشدید مغناطیسی (MRE)، معمولاً بیمار هیچ درد یا ناراحتی خاصی احساس نمی کند و انجام آزمایش تنها چند دقیقه زمان می برد.
-
آیا برای انجام الاستوگرافی باید ناشتا باشم؟
بسته به نوع آزمایش و نظر پزشک، ممکن است نیاز به ناشتا بودن وجود داشته باشد. به طور کلی توصیه می شود قبل از انجام، از مصرف غذاها و نوشیدنی های حاوی قند زیاد خودداری شود، زیرا می توانند بر میزان سفتی کبد تأثیر بگذارند. بهتر است دستورالعمل دقیق ناشتا بودن را از پزشک یا مرکز تصویربرداری جویا شوید.
-
دقت الاستوگرافی کبد چقدر است؟
الاستوگرافی یکی از دقیق ترین روش های غیرتهاجمی برای ارزیابی سفتی کبد، تشخیص فیبروز و مرحله بندی آن است. این روش می تواند شدت فیبروز، وجود سیروز و حتی میزان چربی کبد را ارزیابی کرده و در بسیاری از بیماران نیاز به نمونه برداری (بیوپسی) کبد را کاهش دهد؛ با این حال، تفسیر نتایج باید با توجه به شرایط بالینی بیمار و نظر پزشک متخصص انجام شود.
-
آیا الاستوگرافی می تواند جایگزین بیوپسی کبد شود؟
الاستوگرافی در بسیاری از موارد، نیاز به بیوپسی را کاهش می دهد، اما در برخی شرایط پزشک همچنان ممکن است بیوپسی کبد را نیز ضروری بداند.
-
انجام الاستوگرافی چقدر زمان می برد؟
فیبرو اسکن معمولاً تنها چند دقیقه طول می کشد و MRE نیز حدود ۵ دقیقه زمان می برد، اما اگر همراه با MRI کامل انجام شود، ممکن است حدود ۴۵ دقیقه زمان ببرد.
جمع بندی
الاستوگرافی یک آزمایش غیر تهاجمی است که برای بررسی سفتی اندام ها استفاده می شود.
این روش بیشتر برای بررسی کبد جهت یافتن علائم فیبروز به کار می رود.
پزشک شما ممکن است الاستوگرافی را در صورتی درخواست کند که شما دچار التهاب یا آسیب کبدی شده باشید یا علائم سیروز کبدی داشته باشید.
این آزمایش معمولاً سریع و بدون درد می باشد.
اگر درباره نتایج سوالی دارید یا نگرانی خاصی دارید، با پزشک متخصص معالج خود صحبت کنید.
