رادیوگرافی پانورکس: کاربردها، مزایا و مراحل انجام OPG دندان
رادیوگرافی پانورکس از قدیمی ترین و در عین حال پرکاربردترین روش های تصویربرداری در دندان پزشکی است که نقش مهمی در تشخیص و برنامه ریزی درمان های تخصصی ایفا می کند.
این نوع رادیوگرافی که با نام های رادیوگرافی پانورامیک و عکس OPG نیز شناخته می شود، یک تصویر جامع و یکپارچه از کل دهان، فک بالا و فک پایین و ساختارهای اطراف آن ارائه می دهد.
به کمک این روش تصویربرداری، دندان پزشک شما می تواند دیدی کلی و دقیق از وضعیت دندان ها و بافت های زیرین آن ها داشته باشد و مشکلاتی مانند ناهنجاری های فکی، دندان های نهفته یا آسیب های پنهان را بهتر تشخیص دهد.
مطلب پیشنهادی: رادیولوژی چیست؟ اهمیت، انواع و کاربردها
این تصویر دو بعدی که گاهی با نام «پانورکس» نیز شناخته می شود، به دلیل پوشش وسیع و دقت مناسب، یکی از ابزارهای کلیدی در تصمیم گیری های درمانی دندان پزشکی به شمار می رود.
تصویربرداری پانورکس یا عکس OPG از مهم ترین روش های تصویربرداری در دندان پزشکی است. در این مقاله با کاربردها، مزایا، مراحل انجام و محدودیت های آن آشنا شوید.
نکات کلیدی:
- رادیوگرافی پانورکس هر دو فک و تمام دندان ها را روی یک فیلم واحد نمایش می دهد.
- رادیوگرافی پانورامیک به تشخیص شرایطی مانند بیماری پریودنتال و ارزیابی نهفتگی دندان عقل کمک می کند.
- در طول انجام رادیوگرافی پانورکس، دستگاه به دور سر حرکت می کند در حالی که بیمار بدون حرکت باقی می ماند.
مطلب پیشنهادی: رادیولوژی دهان و دندان
رادیوگرافی پانورکس چیست؟
رادیوگرافی پانورکس (Panorax) که با نام های رادیوگرافی پانورامیک و عکس OPG نیز شناخته می شود، یکی از رایج ترین روش های تصویربرداری در دندان پزشکی است که امکان مشاهده تمامی ساختارهای دهان و فک را در یک تصویر دوبعدی فراهم می کند.
در این روش تصویربرداری که با استفاده از مقدار اندکی اشعه یونیزان، تصاویری از ساختارهای داخلی دهان و فک ایجاد می شود، دندان پزشک می تواند به صورت هم زمان وضعیت دندان ها، فک بالا و پایین، مفاصل گیجگاهی ـ فکی (TMJ) و استخوان های اطراف را بررسی کند.
در تصویربرداری پانورامیک، ساختار طبیعی فک که به شکل منحنی و شبیه نعل اسب است، به صورت یک تصویر تخت و گسترده نمایش داده می شود. این ویژگی به دندان پزشک کمک می کند تا نمایی کلی از وضعیت دندان ها و استخوان های فک به دست آورد و ناهنجاری ها، پوسیدگی های گسترده، عفونت ها، ضایعات استخوانی، دندان های نهفته و سایر مشکلات دهان و فک را بهتر ارزیابی کند.
برخلاف رادیوگرافی های داخل دهانی که در آن ها فیلم یا حسگر در داخل دهان بیمار قرار می گیرد، در رادیوگرافی پانورکس حسگر تصویربرداری در داخل دستگاه تعبیه شده است.
هنگام انجام تصویربرداری، دستگاه به صورت چرخشی در اطراف سر بیمار حرکت کرده و طی چند ثانیه تصویری کامل از دهان، دندان ها و فک ها ثبت می کند. به همین دلیل، این روش علاوه بر راحتی بیشتر برای بیمار، امکان بررسی هم زمان بخش وسیعی از ساختارهای دهان و فک را نیز فراهم می سازد.
مطلب پیشنهادی: تفاوت رادیولوژی و رادیوگرافی چیست؟
چرا دندان پزشکان از رادیوگرافی پانورکس استفاده می کنند؟
بدون بررسی تصاویر حاصل از رادیوگرافی پانورکس، احتمال دارد برخی از مشکلات پنهان مانند ضایعات پاتولوژیک، تومورها، کیست های فکی، دندان های اضافی یا سایر ناهنجاری هایی که نیازمند درمان جراحی به موقع هستند، تشخیص داده نشوند.
به همین دلیل، استفاده از این روش تصویربرداری بخش مهمی از فرآیند تشخیص و برنامه ریزی درمان در جراحی دهان، فک و صورت محسوب می شود.
رادیوگرافی های معمول PA که اغلب توسط دندان پزشکان عمومی تهیه می شوند، تنها بخش محدودی از ناحیه دندانی را نشان می دهند و اطلاعات کافی درباره کل ساختار فک و صورت ارائه نمی کنند.
در تصویر زیر یک رادیوگرافی PA مشاهده می کنید؛ تصویری با میدان دید محدود که تنها برای بررسی دندان ها طراحی شده است و برخلاف عکس پانورکس، نمای کاملی از فک ها و ساختارهای اطراف صورت ارائه نمی دهد.
همان طور که در تصویر زیر مشاهده می کنید، عکس OPG برای بررسی ساختارهایی فراتر از دندان ها طراحی شده است و نمای کاملی از فک ها و نواحی اطراف را در اختیار پزشک قرار می دهد.
مورد زیر نمونه ای عالی از این است که چرا انجام عکس پانورامیک دندان در سال های ابتدایی نوجوانی توصیه می شود تا وجود ضایعات پاتولوژیک، ناهنجاری های دهان و فک و همچنین اختلالات رویش دندان ها به موقع تشخیص داده شوند.
مطلب پیشنهادی: رادیولوژی تشخیصی، مداخله ای و درمانی
کاربردهای رادیوگرافی پانورکس در دندان پزشکی
کاربردهای رادیوگرافی پانورکس متعدد است و دندان پزشکان از آن برای تشخیص و ارزیابی موارد مختلف استفاده می کنند، از جمله:
- تشخیص بیماری پیشرفته پریودنتال
- بررسی اختلال مفصل گیجگاهی فکی (TMJ)
- شخیص زودهنگام سرطان دهان
- ارزیابی های ارتودنسی فک و رشد دندان ها، شامل تعداد، موقعیت و رشد تمام دندان ها، حتی دندان هایی که هنوز رویش نکرده اند
- بررسی نهفتگی دندان عقل
- ارزیابی ترمیم های دندانی
- تشخیص مشکلات سینوزیت که باعث درد دندان می شوند
- آماده سازی برای جراحی دندان پزشکی
دندان پزشک ممکن است شما را برای انجام رادیوگرافی سه بعدی با دستگاه های جدیدتر نیز ارجاع دهد.
مطلب پیشنهادی: رادیولوژیست کیست؟
رادیوگرافی پانورکس چگونه انجام می شود؟
آمادگی های لازم قبل از تصویربرداری
رادیوگرافی پانورکس دندان معمولاً نیاز به آمادگی خاصی ندارد. ممکن است از شما خواسته شود برای رعایت نکات ایمنی از پیشبند سربی استفاده کنید تا سایر قسمت های بدن در برابر هرگونه اشعه پراکنده احتمالی از پرتو رادیوگرافی پانورامیک محافظت شود.
همچنین ممکن است لازم باشد جواهرات، عینک و هرگونه اشیای فلزی را از ناحیه ای که تصویربرداری می شود خارج کنید، زیرا این موارد می توانند در کیفیت تصاویر اختلال ایجاد کنند.
زنان باردار باید دندان پزشک یا جراح دهان را از بارداری خود مطلع کنند زیرا بسیاری از آزمایش های تصویربرداری در دوران بارداری انجام نمی شوند تا جنین در معرض اشعه قرار نگیرد، لذا در صورتی که انجام رادیوگرافی ضروری باشد، اقدامات احتیاطی لازم برای کاهش حداکثری میزان قرار گرفتن در معرض اشعه برای جنین انجام خواهد شد.
نحوه عملکرد تجهیزات
دستگاه رادیوگرافی پانورکس دندان از دو بخش تشکیل شده است. در یک سمت، لوله تولید اشعه ایکس قرار دارد و در سمت مقابل، فیلم رادیوگرافی یا دتکتور قرار دارد.
اشعه ایکس شکلی از تابش مانند نور یا امواج رادیویی است. اشعه ایکس از بیشتر اجسام از جمله بدن عبور می کند.
تکنولوژیست با دقت پرتو اشعه ایکس را به سمت ناحیه مورد نظر هدایت می کند. دستگاه مقدار کمی اشعه تولید می کند که از بدن شما عبور می کند و این اشعه تصویر را روی فیلم عکاسی یا یک دتکتور ویژه ثبت می کند.
در طول انجام این نوع رادیوگرافی، لوله تولید اشعه ایکس به صورت نیم دایره ای دور سر بیمار می چرخد و حرکت آن از یک سمت فک شروع شده و در سمت دیگر پایان می یابد.
مطلب پیشنهادی: میزان اشعه دریافتی از آزمایش های تصویربرداری پزشکی
به جای استفاده از فیلمی که داخل دهان قرار داده شود، در دستگاه پانورکس، پرتو از بدن بیمار عبور می کند و روی فیلم یا دتکتوری که در سمت مقابل لوله اشعه ایکس در حال چرخش است ثبت می شود.
بیشتر تصاویر رادیوگرافی به صورت فایل های دیجیتال ذخیره می شوند. پزشک می تواند به راحتی به این تصاویر دسترسی داشته باشد و از آن ها برای تشخیص و مدیریت وضعیت بیمار استفاده کند.
فرمت دیجیتال همچنین به دندان پزشک اجازه می دهد کنتراست، روشنایی و تیرگی تصویر را برای مشاهده بهتر برخی ساختارها و بافت ها تنظیم کند. تصاویر ثبت شده روی فیلم این قابلیت تنظیم و تغییر را ندارند.
نحوه انجام رادیوگرافی پانورکس
ابتدا شما در مرکز دستگاه قرار داده می شوید و تکنسین با دقت سر شما را تنظیم و ثابت می کند. این دستگاه قابلیت تنظیم دارد تا بتواند بیمار را در حالت ایستاده یا نشسته روی ویلچر نیز پذیرش کند. سپس یک گازگیر داخل دهان شما قرار داده می شود تا تراز صحیح دندان ها حفظ شود.
قرارگیری درست دندان ها و سر برای به دست آوردن یک تصویر واضح از رادیوگرافی پانورکس دندان بسیار مهم است.
از شما خواسته می شود کاملاً بی حرکت بمانید در حالی که بازوی چرخان دستگاه به صورت نیم دایره دور سر شما حرکت می کند و تصویربرداری انجام می شود. این فرآیند معمولاً بین 12 تا 20 ثانیه طول می کشد.
تصویر دندان ها به صورت دیجیتال روی کامپیوتر نمایش داده می شود یا روی فیلم سنتی رادیوگرافی پردازش می شود تا توسط دندان پزشک مورد استفاده قرار گیرد.
مطلب پیشنهادی: انواع تصویربرداری پزشکی
مزایای رادیوگرافی پانورکس
بیماران معمولاً از رادیوگرافی پانورکس استقبال می کنند، زیرا این روش:
- سریع و بدون درد است و در مدت زمان کوتاهی انجام می شود
- دارای میزان اشعه کم می باشد، به ویژه در مقایسه با گرفتن چندین رادیوگرافی جداگانه از دندان ها
- جامع و کامل است و نواحی ای را پوشش می دهد که رادیوگرافی های معمولی ممکن است از دست بدهند، مانند مفاصل فک و سینوس ها
- از آن می توان برای کودکان بسیار کم سن و سال نیز استفاده کرد، زیرا نیازی به قرار دادن فیلم داخل دهان ندارد.
- برای بیمارانی که دارای رفلکس تهوع (gag reflex) حساس هستند، به جای رادیوگرافی داخل دهانی توصیه می شود.
مطلب پیشنهادی: رادیوگرافی دیجیتال چیست؟
محدودیت های رادیوگرافی پانورکس
محدودیت های تشخیصی
در حالی که عکس OPG بسیار مفید می باشد، اما برای نمایش پوسیدگی های بسیار کوچک دندان یا جزئیات ظریف دندانی طراحی نشده است.
در برخی موارد، دندان پزشک شما ممکن است رادیوگرافی بایت وینگ یا رادیوگرافی پری اپیکال را نیز برای مشاهده نزدیک تر و دقیق تر توصیه کند.
زنان باردار باید دندان پزشک یا جراح دهان را از بارداری خود مطلع کنند.
رادیوگرافی پانورکس دندان اطلاعات دقیق و جزئی درباره هر دندان به صورت جداگانه یا بافت های نرم مانند عضلات ارائه نمی دهد. این روش معمولاً به عنوان یک ارزیابی اولیه از استخوان ها و دندان ها استفاده می شود.
از آن جایی که دهان ساختاری منحنی دارد، این روش گاهی می تواند تصویری کمی تار ایجاد کند که در آن اندازه گیری دقیق دندان ها و فک ممکن نیست.
اگر دندان پزشک یا جراح به اطلاعات بیشتری نیاز داشته باشد، ممکن است سی تی اسکن (CT) یا ام آر آی (MRI) درخواست شود. این موارد می تواند شامل سی تی دندانی با پرتو مخروطی (Dental Cone Beam CT) باشد که به طور خاص برای این بخش از بدن طراحی شده است.
مطلب پیشنهادی: اهمیت رادیولوژی در پزشکی و سلامت چیست؟
میزان مواجهه با اشعه و ایمنی
پس از انجام معاینه با اشعه ایکس، هیچ گونه تابشی در بدن باقی نمی ماند. اشعه ایکس معمولاً در محدوده تشخیصی این معاینه هیچ گونه عارضه جانبی ندارد.
سوالات متداول
-
رادیوگرافی پانورکس (OPG) چیست؟
رادیوگرافی پانورکس یا عکس OPG از روش های تصویربرداری در دندان پزشکی است که با ایجاد یک تصویر دو بعدی و جامع از کل دهان، فک بالا و فک پایین و ساختارهای اطراف آن، به دندان پزشک امکان می دهد وضعیت دندان ها، استخوان های فک و مفاصل گیجگاهی فکی (TMJ) را به صورت هم زمان مشاهده و بررسی کند.
-
رادیوگرافی پانورکس چه کاربردهایی در دندان پزشکی دارد؟
از رادیوگرافی پانورکس برای تشخیص و ارزیابی موارد مختلفی استفاده می شود، از جمله بیماری های پیشرفته پریودنتال، بررسی دندان های نهفته (به ویژه دندان عقل)، ارزیابی ارتودنسی و رشد دندان ها، تشخیص کیست ها و تومورها، مشکلات مفصل فکی (TMJ) و آماده سازی برای جراحی های دندان پزشکی.
-
رادیوگرافی پانورکس چگونه انجام می شود؟
در این روش، بیمار در مقابل دستگاه قرار می گیرد و تکنسین سر را ثابت می کند. سپس دستگاه به صورت نیم دایره ای دور سر بیمار می چرخد و طی ۱۲ تا ۲۰ ثانیه تصویری کامل از فک و دندان ها ثبت می کند. بیمار باید در طول تصویربرداری کاملاً بی حرکت بماند تا تصویر واضحی به دست آید.
-
مزایای رادیوگرافی پانورکس چیست؟
رادیوگرافی پانورامیک دندان روشی سریع، بدون درد و غیرتهاجمی است که میزان اشعه پایینی دارد. این روش یک دید جامع از کل دهان ارائه می دهد، برای کودکان قابل استفاده است و در بیماران دارای رفلکس تهوع نیز گزینه مناسبی محسوب می شود، زیرا نیازی به قرار دادن فیلم داخل دهان ندارد.
-
محدودیت های رادیوگرافی پانورکس چیست؟
ین روش برای نمایش جزئیات بسیار ظریف یا پوسیدگی های کوچک دندان مناسب نیست و ممکن است تصویری با کمی تاری ارائه دهد. همچنین اطلاعات دقیقی از هر دندان به صورت جداگانه یا بافت های نرم ارائه نمی کند و در برخی موارد نیاز به روش های تکمیلی مانند بایت وینگ، پری اپیکال، CT یا CBCT وجود دارد.
